Kryzys europejskiej tożsamości

Niemniej jednak decyzja podjęta przez dobrych mieszczan z germanofońskich kantonów Szwajcarii - którzy masowo poparli referendum w sprawie zakazu budowy minaretów, choć w zasięgu ich wzroku nie ma praktycznie żadnego - maskuje niepokojący kryzys tożsamości, jaki toczy Europę.

Prawdą jest, że Szwajcaria od dawna ustanawia swoje własne reguły. W niektórych kantonach kobiety uzyskały prawa wyborcze dopiero w drugiej połowie XX wieku. Wcześniej jeszcze, na fali szwajcarskiej nietolerancji sięgającej wstecz do czasów sprzed wybuchu pierwszej wojny światowej, zdecydowano o zakazie rytualnego uboju zwierząt rzeźnych przez Żydów. Pozostaje on w mocy do dziś.

Podobnie przewrotnym wydaje się na pierwszy rzut oka nawoływanie francuskiej komisji parlamentarnej do wprowadzenia zakazu noszenia burki - i to mimo bardziej naglących problemów wewnętrznych, takich jak stan gospodarki czy sądowa batalia pomiędzy prezydentem a byłym premierem. Wrażenie to potęguje fakt, że burka jest we Francji praktycznie nieobecna, a nawet sam niqab (zasłona na twarz - przyp. tłum.) rzadko widywany jest na ulicach i bulwarach Piątej Republiki.

AFP

Oba proponowane rozwiązania wymierzone są w cele "miękkie" (przynajmniej z punktu widzenia ekstremistów), kryjąc się jednocześnie pod maską wyczuwalnego poczucia słuszności w atakowaniu ekstremizmu jako takiego. W istocie nie odnoszą się one jednak bezpośrednio ani do kwestii pozwoleń na budowę minaretów, ani praw kobiet, ale atakują raczej widoczne przejawy obecności muzułmanów w Europie.

Sześćdziesiąt pięć lat po wyzwoleniu Auschwitz, Europa może sobie pozwolić na nadwrażliwość na punkcie braku kontroli nad przebiegiem pewnych zdarzeń i szybkiego reagowania na obawy przed utratą narodowej tożsamości, by nie uruchomiły one bardzo niebezpiecznego ciągu przyczynowo-skutkowego.

Po pierwsze jednak, czy istnieje coś, co możemy z czystym sumieniem nazwać normatywną europejską tożsamością, czy też może raczej judeochrześcijańskie dziedzictwo Europy zostało zmiecione przez nihilizm radykalnego sekularyzmu połączonego ze źle ukierunkowanym pojmowaniem wielokulturowości? Czy Europa wstydzi się swojej spuścizny, gdy reszta świata akcentuje korzenie lokalnych społeczności, odczuwając dumę ze swoich ludowych, etnicznych i religijnych tradycji?

Jako rabin odczuwam dyskomfort, gdy ograniczana jest jakakolwiek forma religijnej ekspresji - nie tylko moja własna. Zapewne grzeszę jednak nadmiernym przywiązaniem do idei podtrzymywania tradycji. Są one moralnym kompasem i bezpiecznym punktem oparcia w nieustannie zmieniającym się, zdominowanym przez technologię i bezosobowym świecie. Pokazują nam, skąd przyszliśmy i dokąd zmierzamy, a to z kolei jest podstawą ludzkiej pokory oraz ostatecznej równości ludzi i ich wzajemnej odpowiedzialności względem siebie.

W Biblii, źródle naszego wspólnego judeochrześcijańskiego dziedzictwa, wielokrotnie natkniemy się na przypomnienie o tym, jak ważne jest serdeczne przyjęcie nieznajomego. To również część naszej europejskiej tożsamości. Jeśli istotnie jest ona wspólna dla nas wszystkich, powinniśmy starać się dzielić ją z innymi. Jeśli popieramy pluralizm, nie powinniśmy zaprzeczać tej idei, ale raczej gorliwie nawracać na nią nasze otoczenie.

Propozycje wprowadzenia zakazu noszenia burek we Francji i budowy minaretów w Szwajcarii, z gruntu złe, nie są odpowiedzią na to, co w istocie jest jedynie odruchową reakcją na napływ bliskowschodnich imigrantów do Europy i na ich intensywniejszą religijność, jaką przejawiają po osiedleniu się na Starym Kontynencie. Często jest ona zresztą reakcją na wymuszony permisywizm i radykalny sekularyzm, z którymi nie mogą sobie oni inaczej poradzić z uwagi na brak narzędzi wpływu społecznego.

AFP

W ostatecznym rozrachunku meczet bez minaretu może przecież nadal istnieć, by nauczać rozmaitych przejawów tolerancji religijnej. Mogę przywołać w tym kontekście moje osobiste doświadczenia. Kopuła budynku, w którym służę jako rabbi - moskiewskiej Synagogi Chóralnej - została ponad sto lat temu zdemontowana z nakazu carskich władz, które nie chciały urazić uczuć lokalnej społeczności ortodoksyjnych chrześcijan. Dziesięć lat temu wzniesiono ją ponownie. W podobny sposób kobieta może chodzić bez burki, ale wciąż może ona wpajać swoim dzieciom miłość i szacunek dla wszystkich stworzeń Bożych - albo też wybrać ścieżkę ekstremizmu i nauczać nienawiści do wszystkiego, co reprezentuje Europa.

Klucz do sukcesu procesu integracji i akulturacji imigrantów w Europie leży we włączeniu ich w struktury systemu powszechnej oświaty, następnie w struktury uniwersyteckie, a wreszcie - rynku pracy. Kultura nakazów i zakazów jest obca kulturze europejskiej i nie sprzyja zachowaniu tożsamości. Wysyła również przekaz całkowicie przeciwny do zamierzonego.

Jeśli chcemy wpoić pojęcie pluralizmu i zasadę "żyj i pozwól żyć" imigrantom ze społeczeństw totalitarnych, gdzie wszystkie alternatywne formy religijnej ekspresji (w tym chrześcijańskie grupy modlitewne dla zagranicznych pracowników) są zakazane, Europa jako pierwsza powinna manifestować tolerancję dla religijnego pluralizmu. To właśnie jego światło rozjaśni naszą drogę do zbudowania świata wolnego od terroryzmu i nienawiści.

Pinchas Goldschmidt

New York Times/ International Herald Tribune

Tłum. Katarzyna Kasińska