Norman Davies: Trywialny szczegół ma potencjał do zmiany świata

"Trywialny szczegół ma potencjał do zmiany świata. Biaise Pascal już 350 lat temu popierał tezę, że przypadek natury może być bodźcem do wielkich zmian" - o roli przypadków w historii opowiadał podczas kolejnej edycji "Wielkich Pytań w Krakowie" światowej sławy historyk profesor Norman Davies.

"56 lat temu byłem studentem w Oxfordzie na tzw. roku pedagogicznym. Jako młody kolekcjoner języków - znałem rosyjski i umiałem czytać podręczniki sowieckie - nic wspólnego z polską nie miałem. Zamierzałem napisać krótko o metodach nauczania historii w ZSRR. Wpisałem się do wycieczki studenckiej w Moskwie organizowanej przez Instytut Pedagogii w Londynie. Kupiliśmy bilety do granicy sowieckiej. Z biura podróży poszliśmy wszyscy do konsulatu sowieckiego w Kensington Gardens. Kierownik naszej grupy wszedł do poczekalni konsularnej z paszportami po wizę. Wyszedł po dłuższej czasie kompletnie blady: 'Odmowa z miejsca bez wyjaśnienia' - powiedział. 'Wiz nie będzie' - wspominał wydarzenia podczas wykładu profesor Norman Davies. 

Reklama

Jak dodał, wycieczka nie została odwołana. Jeden ze studentów na ulicy otworzył mapę Europy, by zobaczyć, dokąd ważne są bilety kolejowe. Studenci - zamiast do ZSRR - pojechali do Polski. 

"I tak, mając 22 lata, znalazłem się przypadkiem w Polsce. Oczywiście, można się długo zastanawiać, co to przypadek. Niewykluczone, że odmowa wizy sowieckiej nie miała zupełnie przypadkowego charakteru, a urzędnicy konsularni podjęli decyzję nie bez powodu, o którym nie wolno było rozmawiać" - podkreślił po latach światowej sławy historyk. 

"Trywialny szczegół ma moc zmiany świata"

"Najgłośniejszy cytat o możliwości przypadków w historii wydał 350 lat temu dowcipny francuski matematyk i filozof Biaise Pascal, pisząc o nosie Kleopatry" - powiedział Norman Davies, przytaczając słowa Pascala: "Gdyby nos Kleopatry był krótszy, świat wyglądałby inaczej". 

"Inaczej mówiąc - trywialny szczegół ma potencjał do zmiany świata. Biaise Pascal popierał tezę, że przypadek natury może być bodźcem do wielkich zmian" - tłumaczył historyk.

Przypadek a determinizm

"Arystoteles przedstawił tzw. doktrynę czterech przyczyn: przyczyny materialne, formalne, efektywne i końcowe. Brak przyczyny albo czysty przypadek nazwał piątą przyczyną" - kontynuował Norman Davies.

"Czysty przypadek stoi w przeciwieństwie do determinizmu, do założenia, że nie ma przypadków na świecie, a każde zjawisko wynika nieodwracalnie od poprzednich zjawisk. Determiniści lubią termin 'łańcuch wypadków'. Istnieją determinizmy: biologiczny, teologiczny, geograficzny, środowiskowy, ekonomiczny i inne warianty. W historii XIX i XX w. determinizm ekonomiczny - w postaci marksizmu - miał szczególne znaczenie. Mówię tu o godnej branży filozoficznej pod nazwą materializmu historycznego lub socjalizmu naukowego. Branża ta dalej budzi poparcie. Fundamentalni marksiści utrzymują, że warunki społeczno-gospodarcze determinują wszystkie inne sfery życia ludzkiego: kulturę, politykę, a nawet świadomość pojedynczych ludzi" - mówił historyk w Krakowie.

"Wracając do determinizmu - posiada on dwie ciekawe charakterystyki. Po pierwsze - determinizm ma pretensje do przewidywalności. Analiza deterministyczna przeszłości rzekomo otwiera drogę do przewidzenia przyszłości. Po drugie - determinizm z góry wyklucza i istnienie czystych przypadków i wolną wolę człowieka" - mówił Norman Davies.

"Przyznam się również, że stoję przed niemożliwą dżunglą językową: polskie słowo przypadek tłumaczy się na cztery albo pięć słów angielskich. Poza tym, przypadek jest słowem dwuznacznym albo trójznacznym" - podkreślał historyk podczas spotkania w Krakowie.

"Każdy przypadek jest zdarzeniem, a nie każde zdarzenie przypadkiem. Łatwo się zgubić w etymologii, jak kawaleria pruska w gęstych lasach" - żartował. 

"Nasza wiedza jest słaba"

"Przyznam bez wahania, że przypadki mają miejsce w historii tak, jak w biologii czy fizyce. Przyznam też, że siły historyczne działają, tworząc kompleksowe bloki, które konkurują ze sobą politycznie, gospodarczo, wojskowo" - mówił pod koniec wykładu profesor Davies. "Nie akceptuję jednak, że takie siły koniecznie mają ostatni głos w kluczowych momentach" - podkreślił.

"Wierzę, że ludzie posiadają wolną wolę, choć często ograniczoną przez warunki, w których żyją. I wierzę, że zdolność jednostek do decyzji na każdym szczeblu życia ma ogromne znaczenie. Przede wszystkim jestem świadom, że nasza wiedza jest słaba i że wszystkich zagadek nie potrafimy rozstrzygnąć" - podsumował.

"Wielkie Pytania w Krakowie"

"Wielkie Pytania w Krakowie" to wspólny projekt Centrum Kopernika, Uniwersytetu Jagiellońskiego i Miasta Kraków, którego celem jest pokazywanie nauki jako istotnego obszaru ludzkiej kultury. Tematem dyskusji są odpowiedzi na pytania, które ludzie stawiają sobie od wieków, i które wielokrotnie stanowiły inspirację do powstania wielu dzieł literackich, muzycznych czy sztuk wizualnych. 

Cykl "Wielkie Pytania w Krakowie" towarzyszy Copernicus Festival, którego motywem przewodnim w 2018 r. będzie przypadek.

Podczas pierwszej edycji "Wielkich Pytań w Krakowie" przewodnikiem w pytaniu o przypadek i wolność z perspektywy ewolucyjnej i neurobiologicznej był prof. Daniel Dennett. Jego wykład można obejrzeć na stronie www.wielkiepytania.pl.

Reklama

Reklama

Reklama

Strona główna INTERIA.PL

Polecamy