Czarnoskórzy żołnierze Wojska Polskiego

Powstanie Wielkopolskie wybuchło w Poznaniu 27.XII.1918 roku i szybko rozprzestrzeniło się na cały region. Czy jeden ze strzelców senegalskich mógł znaleźć się w szeregach powstańców? Podobno w jednym z polskich wydawnictw przedwojennych miał pojawić się rysunek żartobliwie ilustrujący walki w Wielkopolsce, jego centralnymi postaciami byli niezwykli powstańcy: Afrykanin i Azjata. Co ciekawe, postać azjaty jest jak najbardziej autentyczna! Był to pracujący jako stolarz w Barcinie Chińczyk Czen de Fu, który po przejściu na katolicyzm przybrał imiona Józef Zdzisław. Spolonizował się przy tym do tego stopnia, że stanął na czele miejscowego "Sokoła". Natomiast czarnoskóry powstaniec, którego postać została zachowana w tradycji wielkopolskiej trafił nawet do podręcznika historii jako Sam Sandi.

Czy był to właśnie jeden z utrwalonych na fotografii żołnierzy Eskadry? Wydaje się to bardzo prawdopodobne. Jeden z pilotów - Wacław Iwaszkiewicz (na zdjęciu nr 3 oparty o samochód) wspominał, że służący w Eskadrze kierowca nazywał się Sam Sandi? Informacje te są oparte na bardzo nikłych źródłach, niemniej są jedynymi, które w jakiś sposób pozwalają uchylić choć rąbek tajemnicy okalającej czarnoskórych żołnierzy. Imię i nazwisko Sama Sandiego pojawia się jeszcze kilkakrotnie w relacjach a nawet plotkach związanych z życiem przedwojennej Warszawy.

Według jednej z wersji miał on pozostać po wojnie z bolszewikami w stolicy i pracować jako taksówkarz. Wg innej, został zawodowym zapaśnikiem odnoszącym sukcesy na warszawskich arenach. Co ciekawe, w krótkim biogramie dotyczącym polskiego zapaśnika Antoniego Lubuśko, wśród słynnych przeciwników z jakimi się zmierzył, m.in. Władysławem Pytlasińskim i mistrzem Rosji Gromowem występuje również Sam Sandi. Co się stało z drugim weteranem 12. Eskadry? Jedna z najbardziej prawdopodobnych wersji głosi, że pozostał związany z lotnictwem i pracował w Polskich Zakładach Lotniczych jeszcze do 1939 roku.

Mamy nadzieję, że poprzez opublikowanie zdjęć w "Odkrywcy" uda się nam wyjaśnić do końca historię czarnoskórych żołnierzy Wojska Polskiego.

ŁUKASZ ORLICKI współpraca ZBIGNIEW OKUNIEWSKI