- Skoro o tym mowa: w jakim stopniu działalność Kościoła katolickiego wpływa na decyzje o odejściu od wiary?

- Na pytanie o najważniejsze i decydujące powody odejścia od religii, "negatywną ocenę Kościoła jako instytucji oraz jego przedstawicieli", wybrał co drugi respondent. Pierwszym z najważniejszych powodów - uzyskał 54 proc. wskazań; ankietowani mogli wybrać po dwa powody, wyniki nie sumują się więc do stu - była "naukowa interpretacja rzeczywistości", czyli negowanie istnienia Boga osobowego.

SEMANTYCZNA REWOLUCJA

- Inne powody odejść?

- Dla 24 proc. był to "brak utożsamiania się z religijnym systemem wartości i norm". Zresztą warto tu powiedzieć, że jest to postawa dużo uczciwsza niż tzw. religijność selektywna, na którą cierpi spora część wierzących. Ateiści, którzy odrzucili wiarę z takiego powodu, nie godzili się na cały religijny pakiet. "Selektywni", choć deklarują swoje przywiązanie do wiary, wybierają z jej kanonów to, co im wygodne, ignorując nieprzyjemne zakazy, z seksem przedmałżeńskim jako koronnym przykładem.

- Czy ateiści w coś wierzą?

- Nie jest tak, że ateiści nie wierzą w nic. Nie wierzą w Boga osobowego. Ale są wśród nich tacy, którzy są w stanie uwierzyć w jakąś nieosobową koncepcję bóstwa, jakąś siłę kosmiczną. Wśród badanych przeze mnie osób wiele deklaruje współuczestnictwo czy też sympatię dla ruchów o charakterze duchowym, w stylu New Age czy neopogaństwa. Są też tacy, którzy określają się jako "własnowiercy". A skoro o samookreślaniu mowa: 47 proc. ankietowanych, poproszonych o wybranie najlepszego określenia opisującego ich stosunek do religii, wybrało słowo "ateista". Na drugim miejscu był "racjonalista" - 27 proc., dalej "agnostyk" - 17 proc. i "niewierzący" - 13 proc.

- Część kazała się określać mianem "humanisty", prawda?

- Owszem. Mamy tu do czynienia z celowymi zabiegami na poziomie semantycznym. To taki powiew z Zachodu, gdzie ruchy ateistyczne działają znacznie dłużej. Zmieniając terminy, za pomocą których się samookreślają i definiują jednocześnie, niejako próbują zmienić samych siebie oraz swój wizerunek na zewnątrz. W Polsce mówimy "ateista" i jest to określenie zbudowane na zaprzeczeniu, na opozycji. Bo ateista, to jest przeciwieństwo teisty, prawda? Tymczasem terminy "racjonalista" i "humanista" wnoszą nową jakość, niosą ze sobą pewien pozytywny, konstruktywny program: "My nie chcemy być anty, my, po prostu, jesteśmy inni".

(NIE)WAŻNA WIARA

- Słyszałem o określeniu "bright".

- Jasny, oświecony... To prawda, niewielka część moich respondentów określiła się w taki sposób, próbując całkowicie zerwać ze znaczeniem starych określeń.

- Zmiany na poziomie semantycznym sugerują, że ci ludzie niekoniecznie budują swoją tożsamość w opozycji do religii. Że bycie niewierzącym nie ma dla nich takiego znaczenia. Że są ważniejsze elementy ich tożsamości.

- Zgadza się. Wprost tego nie badałem, ale zadałem pytanie o to, jakie uczucia wywołuje u ankietowanych fakt własnej niewiary. Można było wybrać "dumę" lub "wstyd". "Dumę" wybrało 27 proc., "wstyd" - 0.3 proc. "Czasem dumę, czasem wstyd" wskazało ok. 2 proc. badanych, a aż 68 proc. twierdzi, że nie wzbudza to w nich żadnych uczuć.

Jeszcze innym wskaźnikiem może być kwestia apostazji, formalnego odejścia z Kościoła. Dokonało jej zaledwie 8 proc. badanych. Co prawda 20 proc. deklaruje, że dokona jej w przyszłości, a kolejne 30 proc. - że się zastanawia, ale - póki co - to tylko deklaracje.

- Dziękuję za rozmowę.

Badanie "Niewierzący w Polsce współczesnej jako mniejszość kulturowa" przeprowadzono w oparciu o ankietę internetową, dostępną na stronach takich portali jak: Racjonalista.pl, Apostazja.pl, Apostazja.info, Alternatywa.com oraz Antyklerykalni.com, w dniach 24.11-31.12.2008 r. Ponadto link do niej został wysłany na adresy e-mailowe wszystkich osób zarejestrowanych na portalu Racjonalista.pl. Udział w ankiecie wzięło ponad 7,5 tysiąca osóbb.