Apokryf - termin ten pochodzi od greckiego przymiotnika "apokryfos" - ukryty /AFP

W rozmowach z różnymi osobami (na ogół nastawionymi wrogo do ludzi wierzących) można często zetknąć się z opinią, że zakazano ich czytania, ponieważ doktryna w nich zawarta nie jest po myśli Kościoła. Opinie takie są wyrazem kompletnej ignorancji.

Niniejsze opracowanie ma na celu przybliżenie Czytelnikowi owych, rzekomo ukrytych ksiąg, które znane są jako "apokryfy". Dokonamy tego w kilku etapach. Najpierw spróbujemy wyjaśnić genezę i znaczenie samego terminu "apokryf". Następnie przedstawimy treść najważniejszych apokryfów. Wreszcie na końcu spróbujemy zapytać o znaczenie apokryfów dla badań nad Biblią.

Co to są apokryfy?

Zanim przejdziemy do przedstawienia literatury apokryficznej, musimy sprecyzować pojęcie "apokryfu". Termin ten pochodzi od greckiego przymiotnika "apokryfos" - ukryty.

Pierwotnie - zgodnie z etymologią tego słowa - chodziło o księgi przeznaczone dla wtajemniczonych, zalecane do prywatnej lektury (w odróżnieniu od ksiąg czytanych publicznie podczas liturgii, do których dostęp mieli wszyscy). Później termin ten pojawił się w kontekście sporów doktrynalnych. Stąd u Ojców Kościoła "apokryfos" (łac. secretus) występował w opozycji do "faneros" - jawny (łac. manifestus). "Biblioi apokryfoi" (czyli "księgi ukryte") oznaczały dzieła zawierające tajemną wiedzę, propagowaną przez heretyków (najczęściej gnostyków). Ponieważ księgi te używane były najczęściej dla podparcia różnych poglądów fałszujących naukę Kościoła, dlatego też termin "apokryfos" zaczął przybierać znaczenie: "sfałszowany", "niepewnego pochodzenia".

Takie rozumienie owych pojęć można odnaleźć na przykład w pismach Ireneusza z Lyonu czy Tertuliana. Później terminem tym zaczęto określać nie tylko dzieła heretyckie, ale także liczne dzieła powstałe w środowisku judaistycznym, zwłaszcza należące do literackiego rodzaju apokalips. Stało się tak również dlatego, że i żydzi odróżniali te księgi od ksiąg stanowiących Pismo Święte. Od IV wieku termin "apokryf" ma już utrwalone znaczenie: "niekanoniczny". Np. w swym 39 liście wielkanocnym Atanazy przeciwstawia "księgi włączone do kanonu przekazane i uznawane za boskie" księgom zwanym apokryficznymi, które "heretycy zmieszali z księgami Pisma natchnionego przez Boga".

Dziś, najogólniej rzecz ujmując, mianem apokryfów określa się pisma żydowskie lub wczesnochrześcijańskie, które pod względem treści lub tytułu upodabniają się do ksiąg biblijnych, ale nie zostały uznane przez Kościół za natchnione i kanoniczne. Konieczne jest zatem poczynienie pewnej uwagi związanej z różnicami między kanonem protestanckim i katolickim. Protestanci mianem "apokryfów" określają tylko 15 dzieł, które (z wyjątkiem jednego) są pochodzenia żydowskiego i znajdują się w Septuagincie (starożytnym greckim tłumaczeniu Starego Testamentu).

Księgi te z różnych względów nie zostały włączone do żydowskiego kanonu, kiedy przybierał swoją ostateczną formę pod koniec II wieku. W czasie, gdy powstawały wspólnoty protestanckie, przejmowały one żydowski kanon Starego Testamentu, bez wspomnianych 15 ksiąg. Kościół katolicki uznaje niektóre spośród owych 15 ksiąg za natchnione (nazywają się one księgami deuterokanonicznymi). Dla protestantów więc "apokryfy" to katolickie księgi deuterokanoniczne (i dodatkowo kilka innych), zaś to, co katolicy nazywają "apokryfami" (czyli księgami spoza kanonu biblijnego), protestanci nazywają "pseudoepigrafami".

Można dyskutować na temat zasadności stosowania tych dwóch określeń. Termin "apokryfy" sugerować może, że chodzi tutaj o dzieła zawierające jakieś ukryte treści, przeznaczone tylko dla wtajemniczonych. Tymczasem np. tzw. Trzecia Księga Ezdrasza ma charakter dzieła czysto historycznego. Z kolei termin "pseudoepigraf" sugeruje, że chodzi o księgę, której autorstwo zostało przypisane jakiejś wybitnej postaci. Taka sytuacja zdarza się tylko w przypadku niektórych dzieł (jak np. Ksiąg Henocha). Ponieważ termin "apokryf" jest szeroko rozpowszechniony w literaturze, pozostaniemy przy nim, lecz będziemy go używać w znaczeniu "niekanoniczny".

W literaturze najczęściej spotykany jest podział apokryfów na dwie grupy: Starego Testamentu i Nowego Testamentu. Trzeba jednak przyznać, że nie jest łatwo znaleźć kryterium takiego podziału. Często bowiem nie jesteśmy w stanie określić, czy autorem danego dzieła był żyd czy też chrześcijanin.

Zdarzało się i tak, że pierwotne dzieło napisane przez autora żydowskiego, zostało później przeredagowane przez chrześcijanina (i często uzupełnione o elementy chrześcijańskich prawd wiary). Zasadniczo pod określeniem "apokryf Starego Testamentu" rozumie się dzieło powstałe w środowisku judaistycznym. Dodatkowym kryterium może być treściowa zawartość dzieła - odnosi się do wydarzeń bądź postaci opisanych w Starym Testamencie. Z kolei apokryfy Nowego Testamentu powstały w środowisku związanym z chrześcijaństwem, uzupełniając szczegóły z życia Jezusa i osób z Nim związanych.

Apokryfy Starego Testamentu

Apokryfy Starego Testamentu stanowią część tzw. literatury międzytestamentalnej, a więc powstałej w ostatnich wiekach przed Chrystusem oraz na początku czasów chrześcijańskich. Nie znamy pełnej listy tych apokryfów. Niektóre księgi zaginęły, niektóre zachowały się we fragmentach, czasami tak małych, że nie jest możliwe przypisanie ich do poszczególnych dzieł. Bywały i takie sytuacje, że jedno dzieło było kilkakrotnie przerabiane czy też uzupełniane, także przez ludzi żyjących kilkaset lat po autorze.

Większość z apokryfów starotestamentalnych powstała między II wiekiem przed Chrystusem a I po Chrystusie. Do naszych czasów dotarły najczęściej za pośrednictwem autorów chrześcijańskich. Pisane były w językach: hebrajskim, aramejskim i greckim. Dziś jednak dysponujemy tymi tekstami w przekładach na inne języki starożytne, jak np: koptyjski, etiopski, ormiański, łaciński, a nawet starosłowiański. Wiemy, że wiele z nich zawiera dodane później elementy chrześcijańskie. Działo się tak dlatego, że chrześcijańscy pisarze traktowali teksty judaistyczne jako przygotowanie do nauczania Jezusa. W niektórych sytuacjach opisane tam wydarzenia czy wypowiedzi traktowali jako zapowiedź tego, co zrealizuje się wraz z przyjściem Mesjasza. Przepisując tekst judaistyczny dodawali od siebie interpretację słów czy też wydarzeń w duchu chrześcijańskim.

Do najbardziej znanych apokryfów Starego Testamentu zaliczamy: Księgi Henocha, Księgę Jubileuszów, Testamenty Dwunastu Patriarchów, Psalmy Salomona, Apokalipsę Abrahama, Trzecią i Czwartą Księgę Machabejską, Księgi Sybillińskie. Obecnie uczeni są w stanie zidentyfikować ponad 70 apokryfów związanych ze Starym Testamentem.

Wśród Ksiąg Henocha wyróżniamy: Pierwszą Księgę Henocha (zwaną też Henochem Etiopskim - od przekładu, który się zachował), Drugą Księgę Henocha (tzw. Henoch Słowiański) i Trzecią Księgę Henocha (tzw. Henoch Hebrajski). Księgi te przypisane zostały znanej z kart Księgi Rodzaju postaci Henocha. Człowiek ten - jak mówi Księga Rodzaju 5,23 "znikł, bo zabrał go Bóg".

Taki enigmatyczny zapis w Biblii stał się powodem różnych domysłów dotyczących losów tej postaci. Księgi Henocha są próbą odpowiedzi na związane z tym pytania. Pierwsza Księga Henocha podaje, że Henoch wstąpił do nieba, gdzie objawiono mu tajemnice świata i dziejów ludzkich. Szczególnie interesująca jest zawarta w tej księdze nauka na temat aniołów, ich upadku, losów ludzkości podzielonej na grzeszników i sprawiedliwych. Pojawia się w niej także postać Syna Człowieczego, który będzie sprawował sąd.

Co ciekawe, księga ta jest cytowana w Biblii, w Liście Judy 14. Druga Księga Henocha ukazuje jego wędrówkę przez siedem niebios do Boga i powrót na ziemię. Także tutaj mamy bogatą doktrynę na temat aniołów i wiele pouczeń natury etycznej. W Trzeciej Księdze Henocha zawarty jest opis wędrówki rabbiego Iszmaela do nieba, gdzie spotyka uwielbionego Henocha, który przybrał postać anioła Metatrona. Cechą charakterystyczną tej księgi jest rozbudowana nauka na temat człowieka, zwłaszcza jego duszy.

Księga Jubileuszów przedstawia dzieje świata symbolicznie ujęte w 49 okresów, po 49 lat każdy (49 lat stanowiły czas do jubileuszu, który przypadał w roku 50. - stąd tytuł księgi). Nawiązuje do Księgi Rodzaju i Księgi Wyjścia.

Testamenty Dwunastu Patriarchów to dzieło inspirowane błogosławieństwami Jakuba zawartymi w Księdze Rodzaju 49. Ukazują one każdego z dwunastu synów patriarchy, którzy przed śmiercią przekazują różne pouczenia swoim synom. Dzieło daje wskazówki etyczne, które mają kształtować postawę ludu Bożego. Mówi o odniesieniu człowieka i wspólnoty do Boga, podaje konkretne modele postępowania. Uczeni zauważyli istnienie wielu zbieżności pomiędzy Testamentami Patriarchów a Nowym Testamentem.

Sprawdź:  Oferty pracy Kraków, Praca Warszawa, Praca Wrocław, Praca Marketing