Apokryfy - księgi ukryte?

Psalmy Salomona to zbiór 18 modlitw przypisanych Salomonowi. Badacze datują czas ich powstania na pierwszy wiek przed Chrystusem. Zawierają one skierowane do Boga prośby o ukaranie wrogów. Bardzo liczne są również dziękczynienia względem JHWH za otrzymane dobro. Psalmy Salomona podkreślają wolność wyboru człowieka między dobrem a złem. Ukazują Bożą odpłatę. Ciekawe pod względem treści są psalmy 17 i 18, zawierające modlitwy o przyjście Mesjasza Dawidowego, który ma objąć władzę nad poganami.

Apokalipsa Abrahama to dokument, który do naszych czasów dotarł jedynie w przekładzie starosłowiańskim. Głównym tematem dzieła jest przymierze zawarte przez Boga z Abrahamem. Autor Apokalipsy Abrahama interpretuje wszystkie nieszczęścia w historii narodu wybranego jako skutek niewierności wobec tego przymierza.

Trzecia Księga Machabejska swoim tytułem może wprowadzać w błąd. Akcja jej nie toczy się bowiem w czasach powstania Machebeuszy, lecz kilkadziesiąt lat wcześniej, pod koniec III wieku przed Chrystusem. Ukazuje ona walki pomiędzy egipskim królem Ptolemeuszem IV Filopatorem a Żydami. Większość materiału, który wykorzystał jej autor ma charakter legendarny. Księga powstała najprawdopodobniej w I wieku przed Chrystusem. Napisał ją jakiś Żyd pochodzący z Aleksandrii, chcąc dodać odwagi swoim rodakom (być może w kontekście nadchodzącej inwazji Rzymian).

Czwarta Księga Machabejska jest filozoficzną rozprawą na temat wyższości religijności nad ludzkimi pasjami i cierpieniami. Utwór został napisany przez żydowskiego autora w diasporze (możliwe, że w Aleksandrii albo w Antiochii). Datowany jest na I wiek po Chrystusie. Księga ta jest przykładem próby łączenia pobożności i moralności żydowskiej z grecką filozofią stoicyzmu.

Księgi Sybillińskie nawiązują do rozpowszechnionej w świecie greckim koncepcji starszej kobiety, która ogarnięta boskim duchem miała przekazywać proroctwa. Sybille były obecne w wielu sanktuariach, np. w Delfach. Księgi Sybillińskie obejmują materiał powstały między 150 przed Chr. a 650 po Chr. Materiał ten wykazuje pochodzenie ze środowisk żydowskich i chrześcijańskich. Wiele z tych wyroczni stanowiło propagandę żydowską. Były one bardzo popularne wśród autorów żydowskich.

Apokryfy Nowego Testamentu

Drugą, bardzo ważną grupą apokryfów, są apokryfy Nowego Testamentu. Określamy je tak, ponieważ nawiązują do nowotestamentalnych wydarzeń i postaci. W tej chwili znane jest ponad 100 takich utworów. Główną przyczyną ich powstania była chęć "uzupełnienia" szczegółów z życia Jezusa i osób Mu bliskich. Dzieła te nierzadko obfitujące w legendarne historie zyskały szczególną popularność wśród prostego ludu. Z tego też powodu wykorzystywali je heretycy, usiłując w ten sposób rozpowszechniać swoją doktrynę.

Wspomniane dzieła powstawały głównie w okresie od II do V wieku. Większość z nich można traktować w kategoriach zabytków literatury starożytnej, ale nie wnoszą one wiele do poznania pism nowotestamentalnych. Świadczą jedynie o tendencjach doktrynalnych w pierwszych wiekach istnienia chrześcijaństwa. Jedynie te najstarsze, z przełomu I i II wieku, mogą być pomocne w badaniach nad powstawaniem Ewangelii. Zdecydowana większość z nich przypisywana była apostołom lub innym znanym postaciom pierwotnego Kościoła. Takie przypisywanie dzieł osobom cieszącym się znacznym autorytetem było podejrzane, zwłaszcza wtedy, gdy zawarta w nich doktryna odbiegała od tego, co było w tekstach czytanych podczas liturgii.

Apokryfy miały zastosowanie w lekturze prywatnej, czyli dla duchowego pożytku wiernych, a także dla upowszechniania pewnych idei, w tym także heretyckich. Wielość tych tekstów o różnej wartości doktrynalnej stała się impulsem dla Kościoła do określenia, które z nich zawierają prawowitą naukę. Był to pierwszy krok do ustabilizowania się kanonu ksiąg biblijnych.

Nie wszystkie księgi znalazły się w kanonie. Te, które są poza nim, nazywamy apokryfami i dzielimy, podobnie jak Nowy Testament, na: ewangelie apokryficzne, dzieje, listy i apokalipsy. Do najbardziej znanych ewangelii apokryficznych zaliczamy: Ewangelię Tomasza, Ewangelię Marii Magdaleny, Ewangelię Judasza.

Pierwsza z nich, Ewangelia Tomasza, datowana jest na początek III wieku. Zawiera zbiór ponad 100 wypowiedzi przypisywanych Jezusowi. Niektóre z nich są podobne do wypowiedzi znajdujących się w Ewangeliach kanonicznych (zwłaszcza Mt, Mk, Łk). Ostateczna redakcja nastąpiła w środowisku gnostyckim, na co wskazują pewne elementy doktrynalne, jak np. potępienie zależności duszy od ciała.

Ewangelia Marii Magdaleny zachowana jest w postaci tekstu koptyjskiego oraz niewielkiego fragmentu greckiego. Ma formę dialogu Jezusa z uczniami, a także opisuje prywatne objawienie dane Marii Magdalenie. Tekst zdradza wpływy gnostyckie.

Ewangelia Judasza, rozsławiona ostatnio, powstała w latach 130-170. Manuskrypt tego dzieła odnaleziono w Egipcie na początku lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku. Jest poważnie zniszczony (brakuje ok. 70 proc. tekstu). W 2001 roku przeprowadzono jego konserwację oraz badania literackie. Ewangelia ta wywodzi się najprawdopodobniej ze środowiska gnostyckiej sekty kainitów. W opisanych ostatnich chwilach życia Jezusa Judasz miał Go nie zdradzić, lecz miał wydać Jezusa na wyraźne Jego życzenie. Kainici uważali m.in., że Stary Testament był dziełem szatana. Według nich, Bóg Starego Testamentu był Bogiem prawa, zemsty i niesprawiedliwości. Gnostycy uważali, że zbawienie daje gnoza, wiedza. Ewangelia Judasza nie mówi nic o zbawieniu przyniesionym przez Jezusa. Jezus ukazany jest tam jedynie jako Ten, co poucza.

Z innych dzieł apokryficznych można wymienić utwory, które analogicznie do Dziejów Apostolskich ukazują losy Pawła, Andrzeja, Tomasza, Jana. Opowiadają one o ich działalności misyjnej. Niektóre z nich są bardzo stare, datowane na połowę II wieku. Istnieje także grupa pism, nawiązujących do listów Pawła - np. apokryficzne listy do Laodycejczyków, apokryficzny list do Koryntian. Osobną grupę pism stanowią apokalipsy. Ich autorzy starali się dać odpowiedź na pytanie, co będzie potem. Najbardziej znana jest Apokalipsa Piotra powstała prawdopodobnie w Egipcie w latach 100-135. Jej autor ukazuje karę dla różnych grup grzeszników oraz nagrodę dla ludzi sprawiedliwych.

Znaczenie apokryfów

Warto pokusić się także o odpowiedź na pytanie o znaczenie apokryfów dla badań nad Pismem Świętym.

Bez wątpienia apokryfy są cennym świadectwem literackim swojej epoki. Ponieważ nie są księgami natchnionymi, nie mogą stanowić argumentacji w formułowaniu tez teologicznych. Możemy natomiast dzięki nim poznać różne tendencje, prądy religijne panujące w czasach bezpośrednio poprzedzających przyjście Jezusa i w pierwszych wiekach Kościoła. Niektóre z nich (powstałe na przełomie obu Testamentów) mogą stanowić cenną pomoc dla zrozumienia pewnych zagadnień poruszanych w księgach biblijnych. Wiele spośród apokryfów jest świadectwem wiary i pobożności ludzi żyjących w tamtych czasach (np. Psalmy Salomona).

Ciekawy jest fakt, że znana modlitwa za zmarłych: "Wieczny odpoczynek racz im dać, Panie, a światłość wiekuista niechaj im świeci" ma swoje bezpośrednie źródło w apokryfie - 4 Księdze Ezdrasza (2,34-35).

Chrześcijanin interesujący się tym wszystkim, co stanowi szeroko rozumiane tło Biblii, może również po nie sięgać. Większość z nich bowiem mamy do dyspozycji także w tłumaczeniu polskim. Ważne jednak, by sięgać po tłumaczenia przygotowane przez specjalistów, dysponujących rozległą wiedzą filologiczną i historyczną. Takie prace opatrzone są rzetelnym komentarzem naukowym, który pozwoli odnaleźć się w zawiłościach teologii pierwszych wieków.

***

Celem niniejszego opracowania jest próba ukazania Czytelnikowi bogactwa biblijnych apokryfów. Dział nauk biblijnych (i patrystycznych) zajmujący się badaniami nad literaturą apokryficzną rozwija się niezwykle dynamicznie. Owocem tego są coraz to nowe publikacje. Obejmują one zarówno krytyczne wydania tekstu oryginalnego ksiąg apokryficznych, jak również tłumaczenia, komentarze i opracowania do nich. Dowodzi to, że teologowie coraz chętniej sięgają po starożytne dzieła mogące służyć pomocą w rozumieniu Pisma Świętego i w badaniach nad kształtowaniem się nauki Kościoła w pierwszych wiekach jego istnienia. Tak więc "apokryfy" wcale nie są księgami ukrytymi. Kościół ich przed nikim nie schował. Wręcz przeciwnie, dokłada wiele wysiłków, aby je naukowo opracować i udostępniać rzeszom czytelników.

Ks. Tomasz Siemieniec,

ur. 1975, dr teologii biblijnej, wykładowca WSD w Kielcach, moderator Dzieła Biblijnego im. Jana Pawła II w diecezji kieleckiej, redaktor "Kręgu Biblijnego", redaktor naczelny "Niedzieli kieleckiej".

Sprawdź:  Oferty pracy Kraków, Praca Warszawa, Praca Wrocław, Praca Marketing