Tak Stalin wydał wyrok na Polaków

Mieszkańcy Warszawy w sierpniu 1944 roku/fot. Mirek Noworyta /Agencja SE/East News

M.in. pod wpływem nacisków Zachodu powstał plan akcji "Burza". Według niego AK-owcy mieli witać Rosjan wkraczających na ziemie dawnej II RP i nie przeszkadzać im w walce z Niemcami. Walczyć mogli jedynie w obronie własnej. Jednocześnie strona polska była po doświadczeniach represji z lat 1939-1941, po Katyniu, i wiedziała o represjach na terenach wyzwolonych. Pisząc o tym, stwierdza pan: "(...) tego wszystkiego było jeszcze za mało, aby realnie ocenić nowe, o wiele bardziej poważne i podstępne zagrożenia dla niepodległości Polski". Czy to oznacza, że założenia "Burzy" były wyrazem naiwności Polaków?

- Cóż... Postępowanie z Rosjanami w tak przychylny sposób, mimo że wiadomo było, iż podobnej przychylności nie można się od nich spodziewać, było w pewnym stopniu naiwnością.

Dlaczego Polacy byli tak naiwni?

- Być może to jest specyfika polskiego charakteru. Przyglądając się polskiej polityce podczas drugiej wojny światowej odnoszę wrażenie, że było w niej za dużo romantyzmu, a za mało pragmatyzmu.

- Współpracować z tak perfidnym kłamcą, jakim był Stalin, było z pewnością bardzo trudno. Ale można było. Prawdopodobnie, gdyby 100-tysięczna armia gen. Andersa nie wyszła z ZSRR w 1942 roku, a wzięła udział w walkach pod Stalingradem, historia mogłaby potoczyć się inaczej. Trzeba pamiętać, że Polacy odeszli w czasie najgorszym dla Związku Radzieckiego, gdy ważyły się losy wojny.

Gdyby żołnierze Andersa zostali w Rosji to powojenna Polska mogłaby być inna?

- Tak uważam. Przez odejście Polacy stracili prawdopodobnie szansę na tzw. finlandyzację Polski. Układ Sikorski-Majski przewidywał, że Polacy ruszą na front u boku Armii Czerwonej już w 1941 roku. Było to zdecydowanie za wcześnie - trudno oczekiwać, by naprzeciw doskonale wyszkolonych i uzbrojonych nazistów stanęli wygłodzeni i wycieńczeni ludzie, którzy dopiero co zostali zwolnieni z obozów. W dodatku oczekiwano od nich, by walczyli w obronie swoich niedawnych wrogów. To byli jednak żołnierze i gdyby w 1942 roku Sikorski wydał rozkaz, walczyliby.

- Czas przed bitwą pod Staliningradem był zresztą najodpowiedniejszym momentem, by próbować wymusić na Stalinie jakiekolwiek zobowiązania. Armia Czerwona w zastraszającym tempie cofała się pod naporem III Rzeszy. Stalin tracił grunt pod nogami i desperacko szukał sojuszników. W zamian za pomoc był wówczas gotów do ustępstw.

- Tak. Stalin wygrywał. Był pewny siebie. Nie miał żadnego interesu w ustępstwach na rzecz Polski. Po doświadczeniach sprawy katyńskiej wiedział też, że Zachód się o Polaków nie upomni.

- Decyzja o wymaszerowaniu do Iranu jest być może wielką straconą szansą Polaków. Gdyby... W historii nie należy "gdybać", ale pamiętajmy, że Finowie, którzy walczyli u boku Armii Czerwonej, mieli swoją tzw. finlandyzację. Rumunii, którzy wspierali działania Stalina, nie uniknęli wprawdzie komunizacji, ale nastąpiła ona trochę później. Czechosłowacy też byli pod Staliningradem.

W książce przypomina pan dwie skrajne opinie na temat Powstania Warszawskiego: według pierwszej, bohaterstwo i męczeństwo Polaków zostało zmarnowane, a za klęskę powstania odpowiedzialny jest rząd londyński. Druga mówi, że dzięki poświęceniu 200 tysięcy powstańców udało się uniknąć przekształcenia Polski w kolejną republiką radziecką. Której z nich pan jest zwolennikiem?

- Trzeciej. To znaczy: Stalin nigdy nie planował stworzenia z Polski 17. republiki radzieckiej, ale też krew wylana w powstaniu nie została przelana na darmo.Ta krew pozwoliła na ukształtowanie po wojnie w Polsce łagodniejszego systemu totalitarnego niż system w ZSRR i w innych państwach komunistycznych. Nie przypadkiem Polskę nazywano "najweselszym barakiem w obozie komunistycznym".

- Kiedy przyjechałem do Polski 35 lat temu, przeżyłem niemały szok. Wydawało mi się, że tutaj wszystko wolno. Dla człowieka, który wychował się w ZSRR, to nie był kraj prawdziwie totalitarny.

Otwarcie przyznaje się pan do emocji, które towarzyszyły pisaniu tej książki. Nie boi się pan, że może zostać odebrany tak, jak inni rosyjscy autorzy, którzy również w ramach emocji - tylko że związanych z innymi wartościami - powtarzali propagandowe wersje powstania?

- Jesteśmy podobni - Rosjanie i Polacy. I tutaj, i za Bugiem polityka jest trochę romantyczna. Jeszcze nie nauczyliśmy się rozmawiać na ten temat bez emocji. Może kolejne pokolenie będzie w stanie...

- W Rosji nie brakuje polakożerców, ale polonofilów jest o wiele więcej. I tragedia smoleńska to udowodniła.

A nie jest czasem tak, że ten nagły przypływ pozytywnych emocji względem Polaków to po prostu współczucie, które z czasem osłabnie? Czy można wierzyć, że to długotrwały efekt?

- Przed 10 kwietnia zaledwie 2-3 proc. Rosjan wiedziało, co tak naprawdę wydarzyło się w Katyniu. Dziś wie o tym 30 proc. To naprawdę dużo. Zwłaszcza że wśród ludzi wykształconych wiedzą już praktycznie wszyscy. Obecnie prawdy o Katyniu nie ukryje już żadna propaganda.

- Dzięki informacjom po katastrofie prezydenckiego samolotu w Smoleńsku Rosjanie zrozumieli, ile wycierpieli Polacy. A Rosjanie, którzy sami wiele wycierpieli, potrafią współczuć. Tego już się nie cofnie. Stanęliśmy przed niepowtarzalną szansą na polepszenie wzajemnych stosunków na wszystkich poziomach. Może uda nam się jej nie zmarnować.

*Nikołaj Iwanow, "Powstanie Warszawskie widziane z Moskwy", Społeczny Instytut Wydawniczy ZNAK, Kraków 2010

Sprawdź:  Tania książka